Такім пытаннем апошні месяц задаваліся сябры грамадскай арганізацыі "Таварыства беларускай мовы". Занепакоенасць станам беларускай мовы даволі часта выказваюць прадстаўнікі ТБМ, але апошнім часам такія размовы чуліся найчасцей, і цяпер пад увагай аказалася сістэма адукацыі, а калі больш канкрэтна - магчымыя змены ў законе аб адукацыі.
    Яшчэ ў красавіку 2000 года на разгляд Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу ўнесены праект закона Рэспублікі Беларусь аАб унясенні змяненняў і дапаўненняў у Закон Рэспублікі Беларусь "Аб адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь". Неўзабаве гэты праект Палата павінна разглядаць. Але як толькі пра гэта стала вядома, Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны прыняло заяву, у якой выказваецца пратэст супраць зменаў у закон і магчымага пагаршэння стану беларускамоўнай адукацыі, а таксама фінансавы стан настаўнікаў. Гэта можа здарыцца пасля прыняцця паправак, якія плануецца ўнесці ў закон, які дзейнічае зараз, упэўнены старшыня ТБМ Алег Трусаў.
    Чым занепакоена ТБМ і якія ёсць падставы для хвалявання, Алег ТРУСАЎ патлумачыў нашай гаэеце:
    - Закон аб адукацыі, які дзейнічае зараз, быў прыняты Вярхоўным Саветам 12-га склікання яшчэ ў 90-м годзе ў часы Савецкага Саюэа. І тады Вярхоўны Савет СССР адзначаў наш закон як узорны і раіў усім іншым рэспублікам браць прыклад з Беларусі. Чаму ён быў добры? Мы ўпершыню далі вялікія правы недзяржаўнай сістэме адукацыі. Пасля гэтага закона ў Беларусі адразу ўзнік шэраг недзяржаўных вышэйшых і сярэдніх устаноў.
    Па-другое, у ім быў ліквідаваны ўсякі нагляд партыйных органаў эа адукацыяй. Патрэцяе, ён даваў права на развіццё ўсіх формаў адукацыі на дзяржаўнай беларускай мове. Самае галоўнае - гэты закон гарантуе настаўшкам аплату не ніжэй за сярэднюю ў прамысловасці.
    Іншая справа, што ён ніколі да канца не выконваўся. Што зрабілі гэтыя папраўкі? Па-першае, праект закона ў новым выглядзе прыніжае правы настаўнікаў - людзей, якія непасрэдна працуюць на адукацыю. Ён паэбаўляе іх магчымасці абараняць свае эканамічныя правы.
    З'явіўся вельмі насцярожваючы пункт: гэты закон будзе рэалізоўвацца зыходзячы з магчымасцяў міністэрства адукацыі. А калі няма магчымасцяў? Але самае страшнае: выраз "беларуская мова" там ужываецца адзін раз. Гэты праект можа канчаткова пахаваць усю беларускамоўную адукацыю, паколькі па ім нічога не гарантуецца. Згодна з папраўкамі, ёсць момант звядзення беларусаў да нейкай супольнасці. Самае цікавае, што канчатковае знішчэнне беларускай мовы абыдзецца падаткаплацельшчыкам у суму каля сямі мільёнаў новых рублёў, у той час як няма чым плаціць заробкі настаўнікам. Адкуль узнікла гэтая лічба? Справа ў тым, што праекты законаў праходзяць экспертызу, у міністэрстве фінансаў падлічылі гэтую суму, яна нам стала вядома.
    - Да кого вы звярталіся, каб звярнуць увагу на небяспеку для беларускамоўнай адукацыі, якая, на ваш погляд, можа з'явіцца?
    - Мы рашуча пратэстуем супраць паправак у гэты закон. Таварыства беларускай мовы прыняло заяву э нагоды распрацаванага новага праекта і накіравала ў розныя інстанцыі: Палату прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу, Канстытуцыйны суд і Савет Міністраў. Атрымалі розныя адказы, у тым ліку ад цэнтра законапраектнай дзейнасці пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь, які распрацоўваў гэты праект, адказ прыйшоў. У паперы, якую мы атрымалі адтуль, сказана: асноўнымі мовамі навучання з'яўляюцца беларуская і руская. Правільна напісана - на першым месцы беларуская. А далей пра яе нічога не сказана. Затое пункт "зыходэячы з магчымасцяў" гаворыць сам за сябе. Калі мы хочам адкрыць беларускамоўны клас, а нам скажуць, што для гэтага няма магчымасцяў - настаўнікаў альбо падручнікаў, - усё, клас не адкрываецца. Я ўжо не кажу пра тое, што ў Беларусі няма ніводнай цалкам беларускамоўнай вышэйшай навучальнай установы, атаксама спецыяльна-тэхнічнай.
    Фактычна для беларускай мовы гэта труна з музыкай. Бо для беларускай мовы магчымасцяў ніколі не было, ні ў XX стагоддзі, ні ў XIX, нават у XVIІІ.
    А вось вынікі апошняга перапісу насельніцтва, наадварот, сведчаць пра тое, што беларускамоўную адукацыю проста неабходна пашыраць. Чаму б не замацаваць у законе працэнтныя суадносіны беларускіх і рускіх школ і ВНУ ў адпаведнасці з перапісам? Рускую роднай мовай назвалі 24 працэнты грамадзян, разам з рускімі, а астатнія 76 працэнтаў роднай лічаць беларускую мову. І 37 працэнтаў жыхароў нашай краіны карыстаюцца беларускай мовай у штодзённым жыцці. Дарэчы, нават статыстычныя даныя з міністэрства статыстыкі і аналізу мы атрымалі на рускай і англійскай мове, а на дзяржаўнай беларускай - не было.
    - Вы кажаце, што збіраецеся лрыцягнуць увагу грамадскасці да з'яўлення гэтага праекта. Але што можа сказаць грамадскасць пра праект, які не бачыла?
    - Ёсць адзін, але вельмі важны нюанс. Калі прымаўся цяперашні закон аб адукацыі, то яго праект надрукавалі ў "Настаўніцкай газеце" і атрымалі безліч лістоў. Так было і з законамі аб бібліятэках, аб музеях.
    Зараз, дарэчы, падрыхтаваны новыя папраўкі у закон аб бібліятэках, якія таксама ўразаюць правы бібліятэкараў. і яго таксама ніхто не бачыў. Успомніце, як у савецкія часы абмяркоўваўся закон аб мовах. Ён быў надрукаваны ў газетах, і прыйшло 14 тысяч лістоў грамадзян, многія заўвагі былі ўлічаны. Усе законы выносіліся на грамадскае абмеркаванне.
    Зараз вырашаецца лёс соцень тысяч настаўнікаў, якім прыйдзецца працаваць паводле гэтага закона, а яны пра яго нічога не ведаюць. Няўжо народу, асабліва настаўнікам, не трэба ведаць аб тых зменах, якія прапануюцца? А потым будзе позна. Пасяджэнні Палаты прадстаўнікоў па тэлебачанні не транслююцца. Адкуль людзі даведаюцца, што і як прымаецца? У газетах друкуюць толькі парадак дня і папраўкі, але так проста, без кантэксту, цяжка зразумець, чаго яны датычацца.
    Нашу занепакоенасць ужо падзялнюць многія і настаўнікі, і вучні, ужо пачалі паступаць подпісы супраць змен у існуючы закон. У Віцебску таксама адбылося пасяджэнне абласной рады ТБМ, дзе настаўнікі Віцебшчыны прынялі зварот супраць гэтых паправак, які будзе накіраваны ў палату і сенат. Абласныя і рэгіянальныя нашы структуры пачалі пісаць пратэсты з патрабаваннем не чапаць той закон. Мы лічым, што ніякіх паправак не трэба, закон добры, а гэтыя сем мільёнаў, калі няма куды дзець, трэба аддаць настаўнікам. Дарэчы, зараз мы распрацоўваем стратэгію абароны і развіцця беларускай мовы ў XXI стагоддзі, я думаю, што да з'езда ТБМ, які плануецца ў маі, мы зробім свой праект закона аб мовах і прапануем яго ў Палату прадстаўнікоў, якая мае права заканадаўчай ініцыятывы. Наша задача - абараніць мову. Вельмі важна, каб яе ведалі і любілі дзеці - будучыя грамадзяне Беларусі. Вельмі важна, каб яны не страцілі магчымасць вучыцца на ёй.
    Размаўляла Ларыса ЦІМОШЫК.

    Сітуацыю каменціруе намеснік міністра адукацыі Генадзь ДЫЛЯН:
    Праблема выкарыстання беларускай мовы ў школах, канешне, ёсць. Сапраўды, некаторыя статыстычныя даныя пра гэта сведчаць. Сёння ў Беларусі ўсяго 20,3 працэнта вучняў займаюцца па-беларуску. 73,4 працэнта гэтых вучняў жывуць у сельскай мясцовасці, і толькі 1,6 працэнта -жыхары гарадоў. Калі глядзець па школах, то 61,15 працэнта з іх у рэспубліцы працуюць па-беларуску. Ізноў-такі пераважная большасць школ з беларускамоўным выкладаннем - 83,6 працэнта - у сельскай мясцовасці, а ў гарадской - 3,3. Можна ахарактарызаваць сітуацыю па абласцях. Напрыклад, у Мінскай вобласці добрыя паказчыкі, але 76,5 працэнта дзяцей, якія тут вучацца на беларускай мове, ізноў-такі жывуць у вёсцы. У Гродзенскай вобласці 85,6 працэнта вучняў сельскіх школ атрымліваюць адукацыю пабеларуску. Гарадскіх школ, якія працуюць на беларускай мове, болей у Мінскай вобласці. А вось у Брэсцкай, Гомельскай, Магілёўскай абласцях амаль што няма гарадскіх школ з беларускамоўным выкладаннем. Так, колькасць беларускамоўных школ сапраўды памяншаецца, і для гэтага ёсць прычыны. Часта самі бацькі, нават у сельскай мясцовасці, выказваюць жаданне, каб іх дзеці вучыліся па-руску, і гэтае жаданне звязана з тым, што ёсць складанасці з выкарыстаннем беларускай мовы ў вышэйшай школе, куды маюць намер паступаць іх дзеці.
    Неабходнасць новага закона аб адукацыі выклікана тым, што ў апошнія гады ў грамадстве адбыліся змены, якія гэты закон павінен быў улічыць. і ў сістэме адукацыі многае мяняецца, і ўжо гады два мы адчувалі, што закон, які зараз дзейнічае, ужо састарэў. Напрыклад, актыўна развіваюцца новыя формы навучання, даволі вялікі перапік устаноў (ліцэі, каледжы і гэтак далей), дзейнасць якіх не агаворана ў тым законе. Акрамя таго, ёсць неабходнасць прывесці наша заканадаўства ў сферы адукацыі ў адпаведнасць з расійскім, якое таксама з часам мяняецца. Мы супастаўляем некаторыя стандарты адукацыі, змест адукацыі па асобных прадметах, акрамя таго, аднолькава з Расіяй мы вызначылі адукацыйныя галіны. Ёсць неабходнасць узгадняць асобныя моманты, тым больш што актыўна супрацоўнічаем па дамовах з расійскім міністэрствам адукацыі, навучальнымі ўстановамі. Яшчэ сумесна выпрацоўваем тэрміналогію ў пэўных напрамках, бо калі яна розная, могуць узнікаць непаразуменні.
    Міністэрства адукацыі брала ўдзел у распрацоўцы гэтага закона, Прапановы, якія ўносіла міністэрства ў новую рэдакцыю закона аб адукацыі, пабудаваны на сучасным падыходзе да развіцця сістэмы адукацыі. Мы зыходзілі з сённяшніх рэалій. І змены ў законе прадугледжваюць тыя ж самыя магчымасці займацца на адной з дзяржаўных моў у нашай краіне і не павінны пагоршыць становішча беларускай.
    На сённяшні дзень праект закона прайшоў усе неабходныя інстанцыі і знаходзіцца ў парламенце. Калі ў 1 -м і 2-м чытанні з'явяцца канструктыўныя прапановы, заўвагі, яны, спадзяюся, будуць прыняты.
    Мы раэумеем, што беларускай мове трэба ўдзяляць больш увагі, Сёння ўжо ў міністэрства ёсць патрабаванне да ўсіх школ выкладаць гісторыю Беларусі на беларускай мове. Бо, напрыклад, я лічу, што амаральна вывучаць такі прадмет не на роднай мове. А калі некаму не падабаецца, то гэта ўжо іх справа: ва ўсіх школах ёсць такі прадмет як беларуская мова, таму ў межах падручнікаў гісторыі ні ў кога не пзвінна быць праблем.
    Так, у існаванні беларускай мовы ў сістэме адукацыі сёння ёсць праблемы. Канешне, трэба многае мяняць, але не адразу і не раптам, як гэта ўжо было, бо нічога добрага не атрымаецца. А каб усё-такі падтрымаць беларускую мову, распрацаваны праект праграмы дадатковых мераў па развіццю беларускай мовы ў сістэме адукацыі, ажыццяўленне якой паступова павінна палепшыць сітуацыю. Калі яна будзе прынята, а за ёй з'явяцца падобныя праграмы ў іншых Міністэрствах і ведамствах, гады штосьці пачнё мяняцца ў адносінах да беларускай мовы ўвогуле.